L'entamu

La llingua asturiana ye'l productu de la evolución del llatín implantáu polos romanos nel territoriu de los ástures, un pueblu qu'ocupaba lo más d'Asturies y parte de los territorios de Lleón, Zamora y Miranda. L'asturianu recibió tamién les aportaciones de la llingua o llingües que falaben estos pueblos prerromanos qu'habitaben la nuesa tierra.

Edá Media

Comu pasó coles otres llingües romances, el pasu de llatín a asturianu foi lentu y progresivu y hebo una dómina na que les dos llingües convivieren, con distintu usu, nel reinu asturianu primero y nel astur-lleonés depués. El documentu más antiguu conserváu güei que podia considerase romance asturianu ye'l Fueru d'Avilés, del sieglu XII. Nesta dómina empiecen a escribise los Cartularios de los monesterios. Nos sieglos XII, XIII y parte del XIV, la llingua d'usu oficial na documentación d'Asturies y Lleón ye l'asturianu.
Hasta güei llegarenmos testos de fueros, donaciones, testamentos, documentos de compra-venta... escritos nesta llingua. D'esi tiempu quiciabes sobrevivan güei romances y cantares de danza pero nun se caltién nenguna manifestación lliteraria d'esa dómina, anque se sabe que les primeres redacciones de llibros güei atribuyíos a les lletres castellanes, como El Llibru d'Alexandre, foron escrites orixinariamente n'asturianu (o lleonés) y traducíes al romance castellanu en versiones posteriores.

Los sieglos escuros

Nel sieglu XIV entama la castellanización documental d'Asturies. Esta produzse pola llegada de funcionarios y mandatarios unviaos pola alministración castellana pa ocupar puestos de poder políticu y eclesiásticu. El puntu m·simu d'inflesión márcalu la perda de la guerra pol bandu de los nobles asturianos qu'apoyaben la causa d'Alfonso Enriquez. D'ehí a los prosimos dos sieglos l'asturianu ta ausente de les manifestaciones escrites conocíes y entama a quedar arrequexáu nos usos non oficiales.

Sieglu XVII

Nel sieglu XVII volvemos a alcontrar el resurdir de les nuestres lletres con Antón de Marirreguera, el primer autor modernu de nome y obra conocÌos. Esti autor inaugura una riestra lliteraria que tien continuidá hasta anguañu. A elli siguenlu otros grandes autores como Francisco Bernaldo de Quiros, del que namás llegó hasta güei el poema "El Caballu".

Sieglu XVIII

Nel sieglu XVIII la "Xeneración del Mediu Sieglu" representará'l cume d'una lliteratura na que predomina la poesía: Antón Balvidares Argüelles, Bruno F. Cepeda, Xosefa de Xovellanos, González Villar, Teresa Consul, Benito A. Ahuja... son dellos de los autores qu'usen la llingua asturiana.
D'otru llau los proyectos y el llabor asturianista d'eruditos como González Posada y Gaspar Melchor de Xovellanos nun cuayen dafechu pero abren un camín pa que les xeneraciones futures reflesionen sobre'l vieyu problema llingüísticu asturianu.

Sieglu XIX

Nel XIX rescamplen tres autores ente los demás: Xosé Caveda y Nava, - que s'adelantra cola so antoloxía de poesía n'asturianu a la resurdimientu lliterariu d'otres comunidaes del Estáu-, Xuan María Acebal, poeta d'enclín clásicu, y Tiadoro Cuesta, poeta popular y festivu que señala l'apoxéu y escayencia de la nuesa lliteratura. Amás escriben nel XIX autores como Domingo Hevia, Xosé N. Acebal, Flórez de prado, Fernández de Castro, Aramburu, Xosé Quevedo, Anxel garcía Pelaez, Junquera Huergo...

Nesta dómina los estudios asturianistes reciben un bon emburrión gracies a los trabayos del grupu La Quintana, formáu ente otros por Fermín Canella, Fuertes Acevedo, Braulio Vigón y Xulio Somoza.

Sieglu XX

Nacíos nel XIX pero que fain la so obra nel sieglu XX atopamos a dos autores que quiciabes perpasen en calidá a los otros de la so dómina: Xosé García Pelaez (Pepín de Pría) y Fernán-Coronas. Del primer terciu del sieglu XX paga la pena destacar la tradición de teatru n'asturianu que tien el so másimu esponente n'autores como Pachín de Melás. Ye de destacar el gran esitu popular qu'algamen les obres de dellos autores como Marcos del Torniello; l'autor de "Soi de Verdiciu". Nesta dómina faense los primeros estudios llingüísticos de Pidal, edítase IXUXU; el primer periódicu dafechu n'asturianu, creáse l'Academia Asturiana presidida por Fabricio, García Rendueles edita una esbilla de poesía ("Los Nuevos Bablistas").
Les condiciones polítiques y sociales d'Asturies que desemboquen na Revolución Asturiana del 34 y la guerra civil frayen les posibilidaes d'un desenvolmimientu afayaízu de les nueses lletres y ruempe los llazos cola emigración a América. Na posguerra escríbese en xeneral una poesía folklórica, sentimentaloide o festiva, anque dellos autores como Llorienzu Novo Mier, Xosefa Canellada, X. Manuel d'Andrés entamen a trabayar nel sen d'una recuperación cultural y llingüística d'Asturies.

Anguañu

La evolución de la llingua asturiana sigue nun procesu cambiante. La xeneración d'escritores y llingüistes mozos nacíos depués de la guerra irrumpe nel panorama asturianu en 1974 cola fundación de Conceyu Bable y da un xiru radical a la visión de la llingua y la lliteratura asturianes. Les condiciones polítiques de los años 70 favorecen les condiciones pa que se dea la moderna reivindicación llingüística pola normalización y la defensa del asturianu.
Sicasí, esti movimientu nun foi a llograr l'estatus d'oficialidá dientro del Estatutu d'Autonomía (1981), pero algamó la reconocencia de la esistencia de la llingua asturiana y la creación de l'Academia de la Llingua Asturiana como órganu oficial del Principáu d'Asturies.
Anguañu, los avance son notables, anque insuficientes, en tolos campos y na conciencia de los asturianos va caltriando la idea de la importancia que tien el caltenimientu de la llingua propia. En Lleón, l'Estautu d'Autonomía de Castilla y León nun reconoz la esistencia de la llingua y la idea d'unidá llingüística ente los falantes ta mui perdida. En Miranda del Douru la Cámara Municipal sí sofita la difusión del Mirandés.
Nos últimos años la necesidá de la oficialidá de la llingua entama a convertise nuna reivindicación mayoritaria n'Asturies.