| TEMA IV | ||||||
|
| TEMA IV | ||||||
|
1) Gramática:
El llamáu neutru de materia
N'asturianu amás del masculín y el femenín los sustantivos (nomes) pueden presentar el llamáu xéneru neutru. Esta caracterítica consiste en que dellos nomes asturianos non cuntables, "de materia", en determinaes posiciones presenten una concordancia que nun ye masculina nin femenina.
Pero nun podemos dicir que'l neutru seya un xéneru porque tolos nomes que son neutros son, al empar, masculinos o femeninos; el neutru nun s'opón al masculín y el femenín sinón que convive con ellos.
El xéneru neutru nun se manifiesta, sacantes unes poques escepciones, nos propios nomes sinón nos axetivos que los acompañen. Los axetivos qu'acompañen a nomes neutros acaben xeneralmente na vocal -o, en cuenta de -u que ye la marca del masculín y -a que ye la marca del femenín.
Asina : el neñu ye malu, la mesa ye mala, el carbón ye malo
El xéneru neutru aparez entós nos axetivos qu'acompañen a les palabres que se refieren a coses que nun son individualizables; que nun se pueden cuntar o dividir n'unidades.
L'aparición d'una corcordancia en neutru ye independiente de que'l nome seya masculín o femenín. Sólo importa que seya cuntable (individualizable) o non.
Asina alcontramos nomes masculinos que son tamién non cuntables y por ello l'axetivu col que concordien tien terminación -o.
Pan duro non *pan duru(pan ye un sustantivu non cuntable o "de materia".)
El maíz ye ruino non *el maíz ye ruinu(maíz ye un nome non cuntable o "de materia").
Pero tamién hai nomes femeninos que son non cuntables o "de materia", polo que concordien en -o
L'arena ta seco non l'arena ta seca
La lleche cuayao non *la lleche cuayada
Dende un puntu de vista científicu nun se pue dicir que'l neutru seya un xéneru, sinón una categoría independiente dl xéneru y del númberu. Por razones pedagóxiques vamos caltener la definición tradicional que lu considera un xéneru.
¿Cuándu aparez el neutru?
La concordancia del nome non cuntable ( o de "materia" ) col axetivu neutru namás se da en posiciones concretes:
a)Axetivu pospuestu, atributivu o en función nominal; ye dicir, cuandu l'axetivu va tres del nome, non primero.
la lleña seco
la sidra nuevo
el carbón bono
Si l'axetivu se pon delantre del nome (posición antepuesta), la concordancia neutra desaparez y l'axetivu tien la forma masculina o femenina;
la seca lleña
la nueva sidra
el bon carbón
b) Nos nomes singulares.
Nos plurales nun esiste la concordancia neutra.
Nomes con doble posibilidá
Hai nomes que pueden referise xenericamente a un conxuntu non dividíu n'unidaes, o una clas y por ello ser nomes de materia o cuntables y al empar referise a unidaes polo que son tamién incuntables.
Estos nomes suelen ser nomes cuntables (masculinos o femeninos) que pasen a espresar conceutos non contables. Asina los nomes de fruta o vexetales presenten la doble posibilidá.
La so concordancia sedrá en neutru o non según seyan una o otra cosa.
La fueya seca (una fueya)/ la fueya seco (conxuntu de fueyes)
Apúrreme una fueya seca pero Apúrreme la fueya seco(como materia)
El café malu (un café)/ el cafe malo (clas de café)
Nunes poques ocasiones esta doble posibilidá manifiéstase tamién nel nome pola so terminación en -o
Un fierru ferruñosu (nome cuntable)/ Fierro ferruñoso
Un filu blancu (nome cuntable)/ Filo blanco
Un pelu roxu/ Pelo roxo
Exemplos de nomes neutrosNomes non-cuntables qu'indiquen materia, cantidá indeterminada o valor coleutivu;
l'arena, la llana, la xente, el vinu, la lleche, la madera, el carbón, la herba, la carne, la fruta, la fariña, el trigu, la sidra, la lleche, el cristal, el papel, la ropa...
Emplegu de los axetivos neutros
Amás de na corcordancia colos nomes "de materia" los axetivos neutros (los acabaos en -o) usense tamién n'asturianu nestos casos:
a) Na concordancia col infinitivu d'un verbu;
Correr ye bono
Correr tolos díes ye bono
b) Na concordancia colos demostrativos neutros esto, eso, o aquello.
Aquello foi mui prestoso non *prestosu.
c)Na concordancia colos indefiníos neutros daqué(algo) o nada.
Equí hai daqué feo
Equí nun hai nada feo
d) Na concordancia colos interrogativos neutros cuánto o cuálo:
¿Cúalo ye barato?
e) Na concordancia con una oración nominalizada por /que/:
Que bebas ye malo
f)Si l'axetivu ta precedíu pol artículu neutru lo:
2) Sociollingüística:
Descripción interna del asturianu
Llee la Descripción interna del asturianu d'Espaciu y Tiempu.
3) Exercicios:
Si quies que los tos exercicios seyan corrixíos unvia esti formulariu. Nun escaezas poner la to direición d'email pa poder devolvételu corrixíu. Amás, tolos Xueves na canal d'IRC #asturiEs, de 22 a 23 hores (horariu d'Asturies) comentaránse los exercicios y el tema que correspuenda. Si ties duldes o entrugues: entrialgo@asturies.org
Pon l'axetivu nel xéneru que-y correspuenda