| TEMA I | ||||||
|
| TEMA I | ||||||
|
1) Gramática:
L'alfabetu: Consonantes y Vocales n'asturianu.
lletra nome b be c ce ch che d de e e f efe g gue h hache i i l ele ll elle m eme n ene ñ eñe o o p pe q cu r ere rr erre s ese t te u u v uve x xe y y griega, ye z ceda
Nota: Pa los non familiarizaos col términu, cuando falemos de fonema referímonos a un soníu, independientemente de la so represéntación gráfica. Munches veces el mesmu fonema ta representáu por distintes lletres; Kilo, quesu y casa, son el mesmu fonema (soníu) representáu por distinta lletra.
Vocales
La llingua asturiana tien cinco vocales, lo mesmo que les otres llingües centrales de la Península, el castellanu y l'aragonés /a,e,i,o,u/
Distribución
Anque l'asturianu tien les mesmes vocales que'l castellanu la so distribución nes palabres nun siempre ye la mesma. Asina l'asturianu tien diptongos en palabres nes que'l castellanu nun los tien:
portiella(ast)/portilla(cas)
güeyu(ast)/ojo(cas)
Otres veces l'asturianu nun diptonga y el castellanu sí, especialmente delantre d'una /n/:
fonte(ast)/ fuente(cas)
ponte(ast)/ puente(cas)
Vocales átones
Dellos de los rasgos caráuterísticos de les vocales átones n'asturianu (les vocales que nun lleven l'acentu) son la so debilidá y inestabilidá. Esto fai que en munches palabres alternen na fala dos vocales átones, especialmente o/u, e/i.
Asina ye fácil qu'alternen prubín/ probín (de probe), foguera/fuguera (de fueu), neñín/niñín (de neñu) . Nestos casos les normes ortográfiques aconseyen que na llingua escrite se caltenga la vocal primitiva de la familia de palabres (probín, neñín, foguera...)
Escritura del fonema /i/
-El fonema /i/ suel representase cola lletra i. Tamién nos diptongos y triptongos finales de pallabra, que en castellanu escríbense con y.
la llei, el rei, yo toi, hai xente...
-El fonema /i/ represéntase cola lletra y n'asturianu en dos casos:
1)Pa escribir el pronome átonu -y de tercer persona del singular, en función de complementu direutu*. Ye dicir el pronome que en castellanu ye le.
díxo-y que sí (le dijo que sí), merqué-y daqué (le compré algo)
* Repara qu'esti pronome escríbese con un guión curtiu delantre.
2) Pa escribir la conxunción copulativa y.
Xabel y Sandra, el fíu y la fía.
Consonantes
L'asturianu tien 19 consonantes, el mesmu númberu que'l castellanu o'l gallegu.
Eso nun quier dicir que les consonantes seyan les mesmes. Dexando variantes aparte, l'asturianu nun tien la "jota castellana" y si coincide col gallegu na "x".
La x asturiana
La lletra x, representa n'asturianu un fonema caráuterísticu asemeyáu al inglés de shop, o al francés de chateau.
Enxamás s'escribe nin pronuncia nun bon asturianu x + i (atona) + vocal:
xana (non *xiana), roxu (non *roxiu), Xixón (non *Xixión).
El Fonema ll
Los bonos falantes d'asturianu estremen la /ll/ de la /y/ cuandu falen. Sicasí, yá ta mui espardida, pricipalmente ente les xeneraciones más moces y nes ciudaes el fenomenu conocíu comu yeismu.
El fonema /ll/ tien en delles zones del occidente y centru d'Asturies una variante que se conoz pol nome de ch vaqueira.
Cuandu esta variante pasa a la llingua escrita represéntase cola lletra ll con dos puntinos embaxo. Esta lletra nun ye posible representala con llinguaxe html polo que cuandu queramos representar esti soníu vamos facelo con tch, que ye la representación gráfica que meyor reproduz una aprosimación a la so pronunciación.
llobu-----tchobu
lluna-----------tchuna
El Valle------El Vatche
H Aspirada
En delles zones del oriente d'Asturies esiste un soníu qu'equival a la f inicial del restu del asturianu. Esti soníu represéntase con una h con un puntu embaxu. La so pronunciación ye asemeyada a la de la h inicial inglesa (he, home...).
Ente la imposibilidá de reproducir esta grafía colhtlm escribirémosla cola lletra j pa estremar esti soníu de la h muda esistente n'asturianu.
Jacer-----Facer, Jueya----Fueya, ...
El Fonema /y/
El fonema /y/ represéntase cola lletra y.
En dellos casos la palabra asturiana anque seya asemeyada nun ye la mesma que la castellana equivalente, que ye con ll:
Ayer(conceyu), abeyota, afayar, choyu, poliya (o polía), maraviya (o maravía), etc.
2) Sociollingüística:
Breve Hestoria de la Llingua Asturiana.
Llee la introducción a la hestoria de la llingua asturiana d'Espaciu y Tiempu.
3) Exercicios:
Si quies que los tos exercicios seyan corrixíos unvia esti formulariu. Nun escaezas poner la to direición d'email pa poder devolvételu corrixíu. Amás, tolos Xueves na canal d'IRC #asturiEs, de 22 a 23 hores (horariu d'Asturies) comentaránse los exercicios y el tema que correspuenda. Si ties duldes o entrugues: entrialgo@asturies.org
Alcuéntra les faltes ortográfiques d'estes frases: