[La realidá llingüística][Los nomes de la llingua]
La realidá llingüística
La realidá llingüística d'Asturies nun ye mui conocida fuera del país. El fechu de que l'asturianu nun seya una llingua oficial, anque sí tea reconocida oficialmente, pon-y torgues a esta conocencia. D'otru llau, el nun tar la reivindicación llingüística arreyada a un movimientu políticu fuerte fexo que la llingua asturiana tuviera ausente nos caberos años de munchos de los foros onde taben presentes les otres llingües minorizaes d'Europa.
L'asturianu fálase principalmente nel territoriu de la Comunidá Autónoma del Principáu d'Asturies, nel Norte del Estáu español. Les sos llendes xeográfiques son, al Oeste el Gallego-portugúes y al sur y al este'l castellán. Tamién se falen variantes de la llingua asturiana nuna pequeña parte del oeste de Portugal; Miranda, onde ye conocida por Mirandes, y nel norte y Oeste de les provincies de Lleón y Zamora.
L'asturianu ye una llingua románica que remanez directamente del llatín, mesmo que'l portugués,occitano, francés, castellano o sardu. Foi formándose nel territoriu nel qu'agora se fala cola implantación del llatín trayíu polos romanos colos aportes de les llingües prerromanes que se falaben nel territoriu de los astures.
Ye la llingua propia d'Asturies. Quier dicise, la llingua que se configuró dientru del territoriu que güei conocemos como Asturies. El castellán llegó depués, a partir del sieglu XIV, sobre too de la mano de funcionarios y mandatarios que l'alministración central unviaba pa ocupar puestos de poder políticu y eclesiáticu.
Pasu ente pasu, nun procesu d'aculturación nel qu'entá tamos güei, el castellanu va faciéndose la llingua de la documentación oficial y de cultura, pasando a ser un elementu diferenciador de clas: la más baxa sigue calteniendo la llingua asturiana, y la más alta, inda que conoz l'asturianu, entama a falar castellano, que conlleva más prestixu y poder. El falante asturianu va ser, en tolos casos, analfabetu na so llingua. Nes escueles deprendese-yos el castellanu a los neños y neñes, independientemente de la so fala materna, nun procesu qu'entama un pequeñu puntu d'inflesión cola escolarización de la llingua del añu 84 pa cá.
De toles maneres, magar la presión baxo la que ta la nuesa lingua, entá queden dellos cientos de miles de falantes (300.000 segn les ltimes encuestes) y los más d'asturianos y asturianes tienen serios deficits nel usu de la llingua castellana.
Los nomes de la llingua
[asturianu][mirandés][cepedanu, babianu, pixuetu...] [lleones/ astur-lleonés] [bable]
Asturianu
L'únicu nome tradicional usáu polos falantes n'Asturies pa referise a la llingua asturiana ye asturianu o asturiano. En xeneral esti ye'l nome que se prefier anguañu a tolos otros por delles razones m·s; Asturies ye'l llugar del dominiu llingüísticu onde meyor se caltién la llingua, tanto nel nivel de conocencia como de conciencia, ye n'Asturies onde se da una tradición escrita continua dende'l sieglu XVII y por últimu foi n'Asturies onde s'orixinó la llingua que depués foi espardida hacia'l sur cola espansión del reinu asturianu primero y lleonés lluéu.Mirandés
En Miranda, por razones hestóriques ( la pertenencia a otru Estáu, la evolución al marxe del restu del dominiu...) la llingua conozse dende cuantayá como mirandés.Denominaciones locales
Cepedanu, Senabrés, Babianu, Palluezu, pixuetu....son les llamaes denominaciones locales que faen referencia a entidaes comarcales. Estes denominaciones úsense sobre manera Lleón y Zamora, tamién por razones hestóriques y sociollingüístiques (la non pertenencia política a Asturies, dialectalización...)Bable
Ye'l nome popularizáu por Xovellanos nel sieglu XVIII, tomáu de González Posada. Nun ye popular nin se conoz el so orixe, pero algamó ciertu ésitu n'ambientes eruditos y güei utilízase munches veces como sinónimu d'asturianu. Ye'l nome qu'usó'l movimientu de vindicación llingüística nos años 70 y el nome qu'aparez nes referencies a la llingua que se faen nel Estatutu d'Autonomía d'Asturies.Lleonés o astur-lleonés
Ye'l nome usáu por Menéndez Pidal y otros llingüístes pa referise al conxuntu del dominiu llingüísticu. Xustifícase porque l'asturianu ye la llingua de tol antiguu reinu de León. Nun ye un términu popular y namás ye usáu por dellos filólogos.
Sicasí, el téminu lleonés ta siendo usáu nos últimos años pol movimientu de vindicación llingüística en Lleón como mou d'algamar el preste de los lleoneses pa cola so llingua hestórica.
