Tas en Espaciu y Tiempu > La llingua asturiana > Llingua y Sociedá

Llingua y Sociedá

La "Llei d'Usu", nel so artículu 4u ("Usu alministrativu") diz que "tolos ciudadanos tienen drechu a emplegar el bable/asturianu y a esplicase nelli, de pallabra y per escrito" y que "ha tenese por válidu a tolos efeutos l'usu del bable/asturianu nes comunicaciones orales o escrites de los ciudadanos col Principáu d'Asturies". Sicasí, la realidá ye otra y son abondos los casos nos que pola falta d’oficialidá tórgase’l drechu del ciudadanu a usar l’asturianu o namás que l’asturianu. Son abondes les asociacones que nun pudieron llegalizase pol fechu de presentar los sos escritos n’asturianu o mesmo diputaos de la Xunta Xeneral del Principáu a los que se-yos torga facer usu de la llingua en sesión parllamentaria. La propia alministración namás suel usar l’asturianu pa cuestiones relacionaes cola llingua (Selmana de les lletres asturianes, Día de les ciencias asturianes).

Los conceyos, como alministración más averada al ciudadanu, suel tener más procuru cola cuestión llingüística. En xunetu de 1997, coincidiendo coles movilizaciones a favor de la oficialidá na reforma del Estatutu, el conceyu de Bimenes declaró la oficialidá nel so territoriu. Nos meses siguientes Casu, Castrillón, Morcín, Llangréu, Teberga, Llaviana y Llanera empobinaron pel mesmu camin. Pero la Delegación del Gobiernu d'España, al traviés de l'abogacía del estáu, impugnó les declaraciones d'oficialidá y el Tribunal Superior de Xusticia d'Asturies anuló ún tres d'otru les declaraciones d’oficialidá.

Nel ámbitu llaboral entamen a surdir empreses que simbólicamente usen l’asturianu (etiquetáu de productos, publicidá…) y la propia Conseyería de Cultura dedica una partida de les sos subvenciones pa la normalización a esi menester. Sicasí, tovía tán na memoria casos asocedíos nos 80, como taxistas echaos de la so empresa por usar l’asturianu nes comunicaciones pela radioemisora, o les sanciones de FEVE a un xefe d’estación qu’usaba la toponimia n’asturianu.

Ye, ensin dulda, el trabayu de les persones anónimes el que fai que día tres día la llingua propia d’Asturies vaya ganando terrén, situaciones que munches vegaes topen cola sinrazón de l’alministración o instituciones que nun dexen que’l procesu de normalización social vaya, pasín a pasín, llegando a tolos requexos de la sociedá gracies, na mayoría de los casos, al trabayu desinteresáu de la propia ciudadania que mayoritariamente quier que l’asturianu siga vivu na so sociedá d’orixe.

Medios de comunicación

Nos medios audiovisuales la presencia de la llingua asturiana ye pequeña y esporádica. El centru de TVE n'Asturies tien programación propia pero non n'asturianu. Pela so parte, l'ente públicu RTPA entamó a emitir nel añu 2006 ensin nengún programa na llingua del país. Un añu hubo qu'esperar pa que l'autonómica emitiera los primeros programes n'asturianu: la serie documental "Camín de Cantares", el magazín cultural "Pieces", el microespaciu divulgativu sobre la llingua "Nós" y los microespacios de cocina, humor, deportes, cultura y noticies englobaos baxu'l nome de "Al Aldu". En total unes dos hores de programación n'asturianu a la selmana qu'asitíaronse per riba de la media de la programación en castellán, con picos d'audiencia, nel casu de "Camín de Cantares", que taben per riba de les canales estatales. Tiempu dempués estrenóse'l microespaciu infantil "El cuentacuentos de Presta Asgaya", que yá fora primeru emitíu en castellán. La TPA tamién emite delles gales de música asturiana, con especial atención a a tonada, con presentación n'asturianu. Anque en dalgunes ocasiones les cabeceres y los títulos de créitu de les gales tán en castellán. Nel casu de la toponimia ye a la inversa: nos informativos y n'otros programes los gráficos incluyen la toponimia oficial, sicasí na fala de los presentadores namás que se recuye la toponimia castellanizada.

Les distintes televisiones locales emiten igualmente dellos programes informativos y culturales en llingua asturiana, destacando la serie infantil americana "El faru d'Iyán", emitida en 2002 per TeleAsturies, convertida na primer serie d'animación doblada al nuesu idioma. Tamién tuvieron, y tienen, abonda audiencia los programes documentales nos que Xurde Morán percuerre Asturies al traviés de les pantalles de delles televisiones locales xixoneses.

Delles radios comerciales de calter estatal emiten tamién programes n'asturianu; Onda Cero, Ser y COPE, amás de microespacios en delles radiofórmules musicales. Nel ámbitu de la radiodifusión independiente Radio Sele (Uviéu) emite dende 1985 n'asturianu dafechu. La RPA, la radio autonómica, arrincó la so emisión con programes n'asturianu de toa triba, lo que fizo pensar que la llingua tendría una mayor presencia nel dial que nes pantalles. Sicasí, anguaño la programación n'asturianu llindase a un par de hores los fines de selmana y con menos espaciu qu'al entamu de les emisiones.


No que toca a los medios escritos, dende Agostu de 1996 esiste un selmanariu n'asturianu editáu en papel, Les Noticies. Ente los demás medios escritos rescamplen por diseñu y conteníos les publicaciones de la Academia de la Llingua Asturiana; "Lliteratura", "Cultures" y "Lletres Asturianes". D'otru llau la revista "Asturies, memoria encesa d'un país" ta espublizada pol colectivu Belenos y orientada a la pescuda y divulgación etnográfica. Otres revistes como "Formientu", "Estandoriu" o la zamorana "Faceira" ensanchan el camín de la lliteratura y l'estudiu de la llingua asturiana. Amás, per aciu de les subvenciones, los trés diarios asturianos (La Nueva España, El Comercio-La Voz de Avilés, La Voz de Asturias) tienen pequeñes seiciones n'asturianu. Rescamplando "Alitar Asturies", que dende fai 30 años y cada 15 díes apaez nes páxines d'El Comercio falando de la llingua del país. Hai otros medios escritos, xeneralmente en formatu de fancín o panfletu que s'asoleyen con regularidá relativa.

Dende mediaos de los 90 existe igualmente un panorama creciente de medios de comunicación n'asturianu, entamando per Asturies.com y siguiendo dempués Asturnews.com o les ediciones dixitales de la RTPA o Les Noticies, amestándose a ello'l panorama de diarios personales y blogues n'asturianu dende mediaos de la década del 2000.

Música

A mediaos de los años 70 surde n'Asturies el llamáu Nuevu Canciu Astur, en xeneral cantautores qu'emplegaben l'asturianu nes sos composiciones, al estilu de la Nova Cançó catalana y al abellugu de les nueves condiciones polítiques y l'apaición del surdimientu lliterariu y el movimientu de reivindicación llingüística.

El gruesu de la música n'asturianu anguaño llévenlu los grupos de folc. Nos 80 entamen a apaecer y dellos lleguen a algamar sonadía internacional, rescamplando los nomes de Llan de Cubel y Felpeyu, quiciás les dos bandes con más proyección.

No que toca al rock l'aparición de Dixebra nel añu 1987, supón un pasu alantre na introducción del rock na música n'asturianu. N'otru sen, Los Berrones, col so rock n'asturianu de temática rural, convirtiérense nun fenómenu de mases col so primer LP "Voi Dicítelo" que foi superventes n'Asturies y vendió enforma nel restu del Estáu en 1989-1990. Grupos como Avientu, Skama la Rede o La Tarrancha, que siguieron el camín entamáu de Dixebra, dieron-y forma y continuidá al rock astur, un de los xéneros que más conectó cola mocedá y ún de los pegoyos de la normalización llingüística.

Dende la raya d'entesieglos la mecigaya d'estilos col ska, el funk y otros ritmos la que define les creaciones de la música n'asturianu nesta estaya, amás d'una escena de grupos de rock duro y punk, ello ensin dexar de mencionar les creaciones nel campu del pop y la electrónica ente les que rescampla'l grupu "Mus".

Anguaño, tolos xéneros musicales tán representaos na música n'asturianu. Como obres d'análisis, nel añu 1996 apaez Llingua y Rock un llibru de Xulio Elipe que ye'l primeru que fala específicamente de la música fecha en llingua asturiana al traviés de los grupos. No que toca a la canción tradicional n'asturianu, dende la segunda metada de la década de los 90 apaecieron voces nueves, les más d'elles femenines (Mariluz Cristobal Caunedo, Anabel Santiago, Liliana Castañón) qu'aseguraron la so continuidá y que mecieron amás la tonada con xéneros distintos como'l jazz o'l folk.

Una de les cites del calendariu musical asturianu ye ensin dulda el Conciertu pola Oficialidá, que dende va más de venti años vien axuntando a lo meyor de la música n'asturianu cola sida de puxar pola oficialidá de la llingua. Y ye que la música n'asturianu ye una de les estayes dela sociedá asturiana onde'l idioma ta más normalizáu. Asina lo reconoció la propia SGAE al entregar un premiu a la meyor canción nel nuesu idioma nos sos premios añales, al igual que fai coles otres llingües oficiales del Estáu. La propia Conseyería de Cultura concede dende 2007 el Premiu al Meyor Cantar, galardon que dende 2009 sirvi tamién pa escoyer el representante del nuesu idioma nel festival Liet International, conocíu como l'Eurovisión de les llingües minoritaries. La participación asturiana nel festival entamó en 2008 con Dixebra, cuyo tema "Indios" algamó'l segundu puestu del concursu musical.

Del mesmu mou, dende l'añu 2000 pela Navidá, espublízase'l "Anuariu de la Música Asturiana", que fai un repás a los fechos más importantes de la música n'asturianu nel añu que va acabar.

Cinematografía

Nun ye fácil la presencia d’una llingua minoritaria nes grandes patalles, más teniendo en cuenta la pequeñísima industria audiovisual asturiana. El cine n’asturianu ñació en 1994 con “Xicu’l Toperu” de Gonzalo Tapia, un curtiu basáu nel relatu del mesmu títulu de Miguel Rojo. Como foi la primer vez que la nuesa llingua llegaba a les grandes pantallas, el film cuntó con un fuerte componente diglósicu, mientres los actores falaben n’asturianu, la voz en off que narraba la historia falaba en castellán. A lo llargo de los años foron surdiendo más títulos n’asturianu; “Lo que necesites selo yo” d’Ángeles Muñiz Chacón, “La neña de los mios güeyos” de Carlos Navarro, “Nun val la pena conquistar la tierra” de José Braña, “Malu” de Ramón Lluis Bande o, el consideráu pola crítica como un de los meyores curtios del cine asturianu, “7337” de Sergio Sánchez, ente otros.

Tovía nun se dobló nenguna película a la nuesa llingua y la industria del doblaxe ye inesistente n’Asturies. Pero nun podemos dexar pa prau los vidios que dos profesionales del doblaxe asturianos colgaron nel portal YouTube con cachinos de películes doblaos al asturianu y qu'en pocos díes algamaron miles de visites.