[La llingua estandar][Mapes d'isogloses][Sistema consonánticu] [Sistéma vocálicu] [Testos][Variantes xeográfiques]
Pa más información vei l'artículu Evolución lingüística interna del asturiano, d'Ana Cano.
La llingua estandar
L'estandar del asturianu usáu güei ye una norma de compromisu propuesta en 1982 pola Academia de la Llingua Asturiana que se basa na cadarma morfolóxica y fónica del asturianu central arriquecida coles variantes sintáctiques y léxiques de toles otres variedaes de la llingua.
El fechu d'escoyer l'asturianu central comu base del estandar debióse a delles razones, principalmente de Tradición escrita y sobremanera Demogáfiques: N'Asturies yá venía funcionando de fechu un estandar lliterariu central nel que escribieren los más de los autores qu'usaren la llingua asturiana nos 4 últimos sieglos. Amás la gran mayoría de los habitantes d'Asturies tan asitiaos na zona central. Poro, los más de los falantes tienen como variedá materna la que se fala nel centru d'Asturies.
Sicasí, l'Academia aconseya que los escolinos de les zones non centrales seyan deprendíos na so variedá llingüística propia.Sistema vocálicu
La llingua asturiana presenta 5 vocales distintives (/i,u,e,o,a/), no que concordia coles otres llingües centrales de la Península; el castellanu y l'aragonés.
Presenta los diptongos crecientes /ié, ué/ que remanecen de les diptongaciones de les /e, o/ llatino vulgares, lo que estrema al asturianu del vecín gallego-portugués y lu xunta col castellanu.Sicasí, la distribución d'estes vocales nun ye la mesma que la castellana: Sicasí les diptongaciones nun se dan siempre nos mesmos casos. L'asturianu tien una tendencia a la non diptongación de la /ó/delantre de nasal (ponte, fonte, lloñe...) Mentes que la /j/ nun torna la diptongación de la /ó/ (fueya /foliam/, güeyu /oculum/...).Sistema consonánticu
Tien 19 unidaes distintives( con variedaes xeográfiques).
Variantes
Xeneralmente fálase de la esistencia de tres variedaes principales de la llingua asturiana que se clasifíquen con un criteriu xeográficu;
asturianu central
Ye la variante falada nel centru d'Asturies, nella básase la llingua estandar. Nesti momentu cuéntase que ye la variedá falada pol 80% de los falantes. Hestoricamente l'asturianu central ye tamién la variante lliteraria de la llingua; los más de los testos conservaos fonon escritos nesta variante.
L'asturianu central fálase aproximadamente ente los ríos Nalón y Sella;
Característiques
-Nun caltién los diptongos decrecientes /ei,ou/ (xera, cosa)
Cambia -as > -es y -an > -en nos plurales femeninos y nes terminaciones verbales ( moza/ moces, elli baxa/ ellos baxen).
Caltién la f- inicial del llatín (fíu, facer)
Presenta'l fenómenu del llamáu neutru de materia (sidra bono, lleche blanco)
Asturianu oriental
Les peculiaridaes que presenta respeutu al estandar central son la perda de la f- inicial llatina que se camuda nuna aspiración y los plurales femeninos en -as. Fálase al este del ríu Sella.
Asturianu occidental
L'asturianu occidental, fálase ente los ríos Nalón y Navia y ye la variedá más espardida fuera d'Asturies (Lleón, Zamora y Miranda). Caracterízase, en comparanza col estandar, pol so conservadurismu tanto nel vocalismu como nel consonantismu.
-Caltién los dipitongos decrecientes /ei, ou/ (cousa, queixu).
-Caltién los plurales llatinos en -as.
-Presenta un gran bayura y variedá na serie consonántica palatal na que s'observen varios estadios evolutivos, los llingüístes suelen siguir la clasificación de Diego Catalán que faló de cuatro posibilidaes (A,B,C,D) occidentales atendiendo a cuatro zones xeográfiques. La zona A concordia cola zona central y col estandar.
Mirandés
El Mirandés fálase anguañu nos conceyos de Miranda del Douro y Vimioso, nel distritu de Bergancia (Bragança).
La variante llingüística Mirandesa foi influyida a lo llargo de los sieglos pol Portugués, polo que les sos soluciones llingüístiques estremense dacuando de les del restu del dominiu. Sicasí, hai delles característiques qu'asitien al Mirandés, ensin nenguna dulda nel dominiu llingüísticu asturlleonés;
-Palatalización de la /l-/.
-Caltenimientu de les consonantes /-l-/ y /-n-/ en posición intervocálica.
-Palatalización de /-ll-/, /-nn-/ y /-mn-/
-Diptongación de /e/ breve en posición tónica y dacuando de /o/ na mesma posición.
Como'l restu del dominiu, caltién la /f-/ inicial y como l'asturianu occidental caltién los diptongo decrecientes /ou/ y /ei/.
El dominiu llingüísticu astur-lleonés tien tamién presencia en Portugal nes poblaciones de Rio d'Honor y Guadramil.
