|
INTRODUCCIÓN
La realidá llingüística
La realidá llingüística d'Asturies nun ye mui conocida
fuera del país. El fechu de que l'asturianu nun seya una llingua
oficial, anque sí tea reconocida oficialmente, pon-y torgues a esta
conocencia. D'otru llau, el nun tar la reivindicación
llingüística arreyada a un movimientu políticu fuerte fexo
que la llingua asturiana tuviera ausente nos caberos años de munchos de
los foros onde taben presentes les otres llingües minorizaes d'Europa.
L'asturianu fálase principalmente nel territoriu de la Comunidá
Autónoma del Principáu d'Asturies, nel Norte del Estáu
español. Les sos llendes xeográfiques son, al Oeste el
Gallego-portugués y al sur y al este'l castellanu. Tamién se
falen variantes de la llingua asturiana nuna pequeña parte del oeste de
Portugal; Miranda, onde ye conocida por Mirandés, que goza de
reconocimientu oficial, y nel norte y Oeste de les provincies de Llión y
Zamora.
L'asturianu ye una llingua románica que remanez directamente del
llatín, mesmo que'l portugués,occitano, francés,
castellanu o sardu. Foi formándose nel territoriu nel qu'agora se fala
cola implantación del llatín trayíu polos romanos colos
aportes de les llingües prerromanes que se falaben nel territoriu de los
astures.
Ye la llingua propia d'Asturies. Quier dicise, la llingua que se
configuró dientro del territoriu que güei conocemos como Asturies.
El castellanu llegó dempués, a partir del sieglu XIV, sobre too
de la mano de funcionarios y mandatarios que l'alministración central
unviaba pa ocupar puestos de poder políticu y eclesiásticu.
Pasu ente pasu, nun procesu d'aculturación nel qu'entá tamos
güei, el castellanu va faciéndose la llingua de la
documentación oficial y de cultura, pasando a ser un elementu
diferenciador de clas: la más baxa sigue calteniendo la llingua
asturiana, y la más alta, inda que conoz l'asturianu, entama a falar
castellanu, que conlleva más prestixu y poder. El falante asturianu va
ser, en tolos casos, analfabetu na so llingua. Nes escueles
depréndese-yos el castellanu a los neños y neñes,
independientemente de la so fala materna, nun procesu qu'entama un
pequeñu puntu d'inflesión cola escolarización de la
llingua del añu 1984 p'acá.
De toles maneres, a pesar de la presión baxo la que ta la nuestra
llingua, entá queden dellos cientos de miles de falantes (300.000
según les últimes encuestes) y los más d'asturianos y
asturianes tienen serios déficits nel usu de la llingua castellana.
Los nomes de la llingua
Asturianu
L'únicu nome tradicional usáu polos falantes n'Asturies pa
referise a la llingua asturiana ye asturianu o asturiano. En xeneral esti ye'l
nome que se prefier anguaño a tolos otros por delles razones más;
Asturies ye'l llugar del dominiu llingüísticu onde meyor se
caltién la llingua, tanto nel nivel de conocencia como de conciencia, ye
n'Asturies onde se da una tradición escrita contínua dende'l
sieglu XVII y por últimu foi n'Asturies onde s'orixinó la llingua
que dempués espardió hacia'l sur cola espansión del reinu
asturianu primero y llionés lluéu.
Mirandés
En Miranda, por razones hestóriques ( la pertenencia a otru
Estáu, la evolución al marxe del restu del dominiu...) la llingua
conozse dende cuantayá como mirandés.
Denominaciones locales
Cepedanu, Senabrés, Babianu, Palluezu, pixuetu....son les llamaes
denominaciones locales que faen referencia a entidaes comarcales. Estes
denominaciones úsense sobre manera en Llión y Zamora,
tamién por razones hestóriques y sociollingüístiques
(la non pertenencia política a Asturies, dialectalización...)
Bable
Ye'l nome popularizáu por Xovellanos nel sieglu XVIII, tomáu de
González Posada. Nun ye popular nin se conoz el so orixe, pero
algamó ciertu éxitu n'ambientes eruditos y güei
utilízase munches veces como sinónimu d'asturianu. Ye'l nome
qu'usó'l movimientu de vindicación llingüística nos
años 70 y el nome qu'aparez nes referencies a la llingua que se faen nel
Estatutu d'Autonomía d'Asturies.
Llionés o astur-llionés
Ye'l nome usáu por Menéndez Pidal y otros llingüístes
pa referise al conxuntu del dominiu llingüísticu.
Xustifícase porque l'asturianu ye la llingua de tol antiguu reinu de
Llión. Nun ye un términu popular y namás ye usáu
por dellos filólogos.
Sicasí, el téminu llionés ta siendo usáu nos
últimos años pol movimientu de vindicación
llingüística en Llión como mou d'algamar el preste de los
llioneses pa cola so llingua hestórica.
Breve Hestoria
L'entamu
La llingua asturiana ye'l productu de la evolución del llatín
implantáu polos romanos nel territoriu de los ástures, un pueblu
qu'ocupaba lo más d'Asturies y parte de los territorios de Llión,
Zamora y Miranda. L'asturianu recibió tamién les aportaciones de
la llingua o llingües que falaben estos pueblos prerromanos qu'habitaben
la nuesa tierra.
Edá Media
Como pasó coles otres llingües romances, el pasu de llatín a
asturianu foi lentu y progresivu y hebo una dómina na que les dos
llingües convivieren, con distintu usu, nel reinu asturianu primero y nel
astur-llionés depués. El documentu más antiguu
conserváu güei que podía considerase romance asturianu ye'l
Fueru d'Avilés, del sieglu XII. Nesta dómina empiecen a escribise
los Cartularios de los monesterios. Nos sieglos XII, XIII y parte del XIV, la
llingua d'usu oficial na documentación d'Asturies y Llión ye
l'asturianu.
Hasta güei llegárenmos testos de fueros, donaciones, testamentos,
documentos de compra-venta... escritos nesta llingua. D'esi tiempu quiciabes
sobrevivan güei romances y cantares de danza pero nun se caltién
nenguna manifestación lliteraria d'esa dómina, anque se sabe que
les primeres redacciones de llibros güei atribuyíos a les lletres
castellanes, como El Llibru d'Alexandre, foron escrites orixinariamente
n'asturianu (o llionés) y traducíes al romance castellanu en
versiones posteriores.
Los sieglos escuros
Nel sieglu XIV entama la castellanización documental d'Asturies. Esta
produzse pola llegada de funcionarios y mandatarios unviaos pola
alministración castellana pa ocupar puestos de poder políticu y
eclesiásticu. El puntu másimu d'inflesión márcalu
la perda de la guerra pol bandu de los nobles asturianos qu'apoyaben la causa
d'Alfonso Enriquez. D'ehí a los prósimos dos sieglos l'asturianu
ta ausente de les manifestaciones escrites conocíes y entama a quedar
arrequexáu nos usos non oficiales.
Sieglu XVII
Nel sieglu XVII volvemos a alcontrar el resurdir de les nuestres lletres con
Antón de Marirreguera, el primer autor modernu de nome y obra
conocíos. Esti autor inaugura una riestra lliteraria que tien
continuidá hasta anguaño. A él síguenlu otros
grandes autores como Francisco Bernaldo de Quiros, del que namás
llegó hasta güei'l poema "El Caballu".
Sieglu XVIII
Nel sieglu XVIII la "Xeneración del Mediu Sieglu"
representará'l cume d'una lliteratura na que predomina la poesía:
Antón Balvidares Argüelles, Bruno F. Cepeda, Xosefa de Xovellanos,
González Villar, Teresa Cónsul, Benito A. Ahuja... son dellos de
los autores qu'usen la llingua asturiana.
D'otru llau los proyectos y el llabor asturianista d'eruditos como
González Posada y Gaspar Melchor de Xovellanos nun cuayen dafechu pero
abren un camín pa que les xeneraciones futures reflesionen sobre'l vieyu
problema llingüísticu asturianu.
Sieglu XIX
Nel XIX rescamplen tres autores ente los demás: Xosé Caveda y
Nava, - que s'adelantra cola so antoloxía de poesía n'asturianu
al resurdimientu lliterariu d'otres comunidaes del Estáu-, Xuan
María Acebal, poeta d'enclín clásicu, y Tiadoro Cuesta,
poeta popular y festivu que señala l'apoxéu y escayencia de la
nuesa lliteratura. Amás escriben nel XIX autores como Domingo Hevia,
Xosé N. Acebal, Flórez de prado, Fernández de Castro,
Aramburu, Xosé Quevedo, Anxel garcía Pelaez, Junquera Huergo...
Nesta dómina los estudios asturianistes reciben un bon emburrión
gracies a los trabayos del grupu La Quintana, formáu ente otros por
Fermín Canella, Fuertes Acevedo, Braulio Vigón y Xulio Somoza.
Sieglu XX
Nacíos nel XIX pero que fain la so obra nel sieglu XX atopamos a dos
autores que quiciabes perpasen en calidá a los otros de la so
dómina: Xosé García Pelaez (Pepín de Pría) y
Fernán-Coronas. Del primer terciu del sieglu XX paga la pena destacar la
tradición de teatru n'asturianu que tien el so másimu esponente
n'autores como Pachín de Melás. Ye de destacar el gran
ésitu popular qu'algamen les obres de dellos autores como Marcos del
Torniello; l'autor de "Soi de Verdiciu". Nesta dómina faense
los primeros estudios llingüísticos de Pidal, edítase IXUXU;
el primer periódicu dafechu n'asturianu, creáse l'Academia
Asturiana presidida por Fabricio, García Rendueles edita una esbilla de
poesía ("Los Nuevos Bablistas").
Les condiciones polítiques y sociales d'Asturies que desemboquen na
Revolución Asturiana del 34 y la guerra civil frayen les posibilidaes
d'un desenvolmimientu afayaízu de les nueses lletres y ruempe los llazos
cola emigración a América. Na posguerra escríbese en
xeneral una poesía folclórica, sentimentaloide o festiva, anque
dellos autores como Llorienzu Novo Mier, Xosefa Canellada, X. Manuel
d'Andrés entamen a trabayar nel sen d'una recuperación cultural y
llingüística d'Asturies.
Anguaño
La evolución de la llingua asturiana sigue nun procesu cambiante. La
xeneración d'escritores y llingüistes mozos nacíos
depués de la guerra irrumpe nel panorama asturianu en 1974 cola
fundación de Conceyu Bable y da un xiru radical a la visión de la
llingua y la lliteratura asturianes. Les condiciones polítiques de los
años 70 favorecen les condiciones pa que se dea la moderna
reivindicación llingüística pola normalización y la
defensa del asturianu.
Sicasí, esti movimientu nun foi a llograr l'estatus d'oficialidá
dientro del Estatutu d'Autonomía (1981), pero algamó la
reconocencia de la esistencia de la llingua asturiana y la creación de
l'Academia de la Llingua Asturiana como órganu oficial del
Principáu d'Asturies.
Anguaño, los avances son notables, anque insuficientes, en tolos campos
y na conciencia de los asturianos va caltriando la idea de la importancia que
tien el caltenimientu de la llingua propia. En Llión, l'Estautu
d'Autonomía de Castiella y Llión nun reconoz la esistencia de la
llingua y la idea d'unidá llingüística ente los falantes ta
mui perdida. En Miranda del Douru la Cámara Municipal sí sofita'l
Mirandés y la República de Portugal aprebó la so
oficialidá en 1.998.
Nos últimos años la necesidá de la oficialidá de la
llingua entama a convertise nuna reivindicación mayoritaria n'Asturies.
|
